Bu ülkenin adını taşımak başka, milletin kültürel hafızasını taşımak başkadır.

Haluk Bilginer, oyunculuğuyla sınırları aşmış önemli bir sanatçı; ancak başarı, her düşüncesini tartışılmaz kılmaz. Yıllar önce “Türk sineması bana doğru gelmiyor” diyerek “Türkiye sineması” ifadesini önermesi şu soruyu doğuruyor: Türk kelimesinin nesi yanlış? 

Fransız, İtalyan, Japon ve İngiliz sineması denildiğinde kimse ırk sorgulamıyor; çünkü ulusal sinema ortak bir kültürel mirası anlatıyor. Üstelik Bilginer’in başka bir röportajda “İngiliz tiyatrosu” ifadesini kullanması, Türk sinemasına itirazıyla çelişiyor. İngiliz tiyatrosu demek doğalken Türk sineması demek neden yanlış? Bu, yalnızca bir kelime tartışması değil, aynı zamanda kültürel kimlik meselesidir. Bu tercih, ister istemez hem tutarlılık hem samimiyet sorularını gündeme getiriyor.

Öyleyse başkalarının kültürel kimliğine doğal gelen kelime, bizim söz konusu olduğumuz yerde niçin tartışmalı hale geliyor?

Bilginer'in niyetini okuyamayız. Ancak dile getirdiği düşünceyi sorgulayabiliriz. Hele konu bir milletin sanat tarihine adını veren kavramsa, sorular sormak kaçınılmazdır. “Doğru gelmiyor” demek yetmez; neden doğru gelmediğini de açıklamak gerekir.

Bu ülkenin adını taşımak başka, milletin kültürel hafızasını taşımak başkadır.

“Türkiye sineması” coğrafyayı anlatabilir; fakat “Türk sineması” Yeşilçam'dan bugüne uzanan hikâyeyi, emeği, mücadeleyi ve dünyaya açılan eserleri anlatır. Coğrafi bir tarif, kültürel kimliğin bütün yükünü tek başına taşıyamaz.

Üstelik tartışmanın tam kalbinde büyük bir yanlış anlama var: Türk kimliği, Cumhuriyet'in vatandaşlık anlayışında yalnızca etnik bir kökenin adı değildir.

1924 Anayasası'nın 88. maddesi açıkça şöyle der: “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle Türk ıtlak olunur.” Bugünkü Anayasa'nın 66. maddesi de aynı temel ilkeyi ortaya koyar: “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür.”

Burada soy testi yoktur. Irk şartı yoktur. Din ayrımı yoktur. Esas alınan bağ, vatandaşlıktır.

Cumhuriyet'in ortaya koyduğu Türk kimliği, belirli bir soyun ayrıcalığı değil, aynı vatanı paylaşan milyonların ortak adıdır.

 Farklı kökenlerden gelen insanları aynı milletin mensubu olarak tanımlayan bu anlayış, etnik üstünlüğü değil, ortak vatandaşlık bilincini esas alır. Türk kavramını yalnızca ırksal bir kimlik olarak değerlendirmek, onun anayasal anlamını ve Cumhuriyet'in millet anlayışını daraltmaktır.

Atatürk'ün “Ne mutlu Türk'üm diyene!” sözü de tam bu açıdan okunmalıdır. Dikkat edin: “Ne mutlu Türk soyundan gelene” değil; “Ne mutlu Türk'üm diyene!” Doğuştan gelen bir üstünlük değil, ortak bir millete aidiyet vurgusu. Atatürk, millet olmayı kan bağına indirgeyen anlayışın karşısına, ortak kimlik ve aidiyet düşüncesini koymuştur.

İşte Cumhuriyet'in millet anlayışındaki en güçlü taraf budur: Türk adı, insanları kökenlerine göre ayıran bir sınır değil, ortak bir vatanda buluşturan bir kimliktir. Millet olmanın temelinde aynı soydan gelmek değil; ortak bir geçmişi, ortak değerleri ve ortak geleceği paylaşmak vardır. Bu nedenle Türk kimliğini ırkçılıkla özdeşleştirmek, onun birleştirici anlamını görmezden gelmektir.

Şimdi soralım: Türk sinemasını “Türkiye sineması” diye değiştirdiğimizde ne kazanacağız? Daha iyi film mi çekeceğiz? Daha özgür mü olacağız?

Aynı mantığı sürdürürsek Türk edebiyatına “Türkiye edebiyatı”, Türk müziğine “Türkiye müziği”, Türk tiyatrosuna “Türkiye tiyatrosu” mu diyeceğiz? Kavramları değiştirmek kolaydır. Ancak yüzyılların oluşturduğu kültürel hafızanın yerine yeni bir isim koymak, o hafızayı yeniden tanımlamak anlamına gelmez.

Bir filmin dili farklı olabilir, yönetmeni farklı kültürel gelenekten gelebilir, oyuncusu kendisini başka bir kimlikle tanımlayabilir. Bunların hiçbiri o eserin Türk sineması tarihine katkısını ortadan kaldırmaz. Tersine, bu çeşitlilik sinemamızı zenginleştirir. Ortak adın değeri, herkesin birbirine benzemesinde değil, farklı seslerin ortak bir kültürel mirasta buluşabilmesindedir.

Bilginer'in kendi tercihini söyleme hakkı vardır. Bizim de bu tercihi sorgulama hakkımız. Eleştirimiz sanatına değil, kelimelere yüklediği anlama yöneliktir. Çünkü Türk sineması dediğimizde bir ırkın değil, ortak bir kültürün adını söylüyoruz.

Dünyaya açılmanın yolu kendi adımızı silmekten geçmez. Türk kelimesinden çekinmemize gerek yok. Asıl karşı çıkılması gereken, bu kavramı yalnızca etnik bir kimliğe indirgeyen dar bakış açısıdır.

Atatürk'ün millet anlayışını yaşatmak istiyorsak önce onun ortaya koyduğu ortak kimliğin anlamını doğru kavramalıyız.

Türk sineması demek zor değil. Zor olan, Türk kelimesinin bir ırkın sınırlarına değil, bir milletin ortak kimliğine karşılık geldiğini anlayabilmek!