Ahilikten Devlete: Osmanlı’nın Kırşehir Ruhu

Bir milletin devlet kurması, yalnızca orduların kazandığı savaşların değil; insanın kendi içindeki çatışmayı nasıl çözdüğünün de hikâyesidir. Kemal Tahir, 1967 yılında yayımladığı Devlet Ana romanında, Osmanlı’nın bir uç beyliğinden imparatorluğa uzanan yolculuğunu merkeze alarak işte bu iç çatışmayı sorgular: Bir toplum kaosu nasıl dönüştürür? Vahşetten medeniyet nasıl damıtılır?

Bu soru, yüzeysel bir tarih romanının sorusu değildir. Tahir’in asıl meselesi, 1290’lı yılların Söğüt’ünden çok daha derindir; devletin özüyle, mayasıyla ilgilidir. Osmanlı’nın hangi temeller üzerinde kurulup yükseldiğini, 13. yüzyılın sosyal, kültürel ve siyasi çerçevesi içinde anlatmak isteyen Tahir, önce şu soruya cevap arar: Bu büyük devlet yapısının çimentosu neydi?

Cevabın bir kısmı, Söğüt’ten değil, Kırşehir’den gelir.

Osmanlı’nın kuruluş döneminde Kırşehir’den uç bölgesine giden Şeyh Edebali bir ahi şeyhiydi. Devlet Ana’da Osman Bey’in manevi mimarı olarak karşımıza çıkan Şeyh Edebali, romanda sessiz ama belirleyici bir figürdür. Onun temsil ettiği şey, yalnızca bir tarikat geleneği değil; Kırşehir merkezli ahilik teşkilatının tüm Anadolu’ya yaydığı bir düzen felsefesidir. Kardeşliğin, cömertliğin, yiğitliğin, fedakârlığın, doğruluğun ve üretimin esas alındığı bu felsefe, Osmanlı’nın uç beyliğini diğer sıradan beyliklerden ayıran gizli fark olmuştur. Devlet Ana’nın gerçek annesi, belki de yalnızca Söğüt toprakları değil, Kırşehir’den taşınan bu ruhtur.

Ahi Evran’ın şeyhliği altında 13. yüzyılda Ankara ve Kırşehir’de toplanan Ahiler, kısa sürede Selçuklu şehirlerine yayılmış ve Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda etkili olmuştur. Tahir bunu sezmiş; romanda ahiliği bir dekor olarak değil, bir omurga olarak işlemiştir. Romandaki Kerim Çelebi’nin kitap dünyasından savaş meydanına geçişi, aslında bu omurganın bireyin bedeni ve ruhuyla kurduğu ilişkinin ifadesidir. Ahi terbiyesi; aklı, kol gücünü ve erdemi aynı çatı altında tutmayı öğütler. Kerim, bir ustanın çırağını yalnızca mesleki değil, ahlaki olarak da yetiştirmekle yükümlü olduğu bu geleneğin çocuğudur.Romanın sonunda Kerimcan’a dönüşmesi ise bu terbiyenin tamamlanmasıdır.

Romanın kalbinde ise Bacıbey vardır. Törelerden taviz vermeyen, yiğit bir kadın olan Bacıbey, Osmanlı devlet anlayışının adeta simgesidir.Burada ilginç bir tarihsel hatırlatma yapmak gerekir: Kırşehir, yalnızca ahilik teşkilatının değil, kadınların örgütlendiği Bacıyan-ı Rum’un da merkeziydi. Ahi Evran’ın eşi Fatma Ana’nın kurduğu bu Anadolu kadınlar birliği, Ahi Evran tarafından bizzat himaye edilmişti. Tahir’in Bacıbey figürü, tam da bu geleneğin romanlaşmış hâlidir. Çünkü devleti kuran yalnızca kılıç değil, o kılıcı bileyen kadın iradesidir.

Tahir’in en cesur hamlesi ise kuşkusuz Doğu-Batı karşılaştırmasındaki keskinliktir. Osmanlı Devleti’nin, Batı dünyasında Orta Çağ’da görülen feodalizmden çok farklı bir gelişme gösterdiği tezi, romanın felsefi omurgasını oluşturur. Batı’da serfin efendisine kul olduğu, ruhban sınıfının vicdanları ipotek altına aldığı bir çağda Osmanlı ucu farklı bir düzen arayışındaydı. Bu farklılığın kaynağında ise Kırşehir’den beslenen ahilik ruhu, Horasan’dan gelen derviş geleneği ve bozkırın töresi birlikte yer alıyordu. Bu unsurların kesişmesiyle yeni bir medeniyet tasavvuru doğdu.

Elbette roman hatasız değildir. Kâğıt ve dürbün kullanımı, “gözlük” kelimesi, sıtma hastalığının kaynağının bilinmesi gibi pek çok konuda anakronizmin pençesine düşer. Zaman zaman roman kişileri konuşmak yerine tez savunur. Ancak bu kusurlar, eserin taşıdığı ağırlığı ortadan kaldırmaz. Çünkü bir eser, taşıdığı sorunun büyüklüğüyle ölçülür. Devlet Ana’nın sorusu büyüktür.

Bugün bu romana bakarken yalnızca geçmişi okumuyoruz. Kendi kavramlarını üretemeyen, kendi tarihini okuyamayan bir toplumun geleceğe söyleyecek sözü olmaz. Bu, hem Tahir’in hem de romanın temel dersidir. Devlet Ana, o dersin en çıplak ve en güçlü biçimde dile getirildiği yerdir. Söğüt’te başlayan bu hikâye, Kırşehir’den aldığı ruhla tamamlanmıştır; tıpkı bir binanın, görünen taşları kadar görünmeyen temeline de muhtaç olması gibi. Ve o temel, hâlâ ayaktadır.

Oğuz Durdu